Speech of
Mar Roxas
At the 2016 Presidential Dialogues of the Makati Business Club
Fairmont Hotel, Makati City

[This is an Ilonggo translation of the speech delivered in March 30, 2016]

 

Chairman Ramon del Rosario sang MBC kag mga katapo sang Makati Business Club sa pagpanguna nanday–Vice Chairman Jaime Zobel, Doris Ho, Gigi Montinola, Guillie Luchanco

Subongman sa pamunuan sang MAP, President Perry Pe–maaayo ka pa, Perry, presidente ka na. [Tawanan at pamalakpak] Ano ang tunog? Manami man bala pamatian?–”President Perry Pe.”

Vice President Marife Zamora; immediate past president Popoy del Rosario; Noel Bonoan, isa sa mga direktor; kag siyempre ang masami guinakabig sang MBC kag MAP nga importante nga miyembro sang ila liderato , Cora dela Paz. [Pamalakpak]

madamo ako sang nakita nga mga abyan kag miyembro sang pamilya sa mga tumalam-aw. [Pamalakpak]  Madamo guid nga salamat sa inyo oras.

Mga kaupdanan ko nga nagatrabaho sa gobierno…. luyag ko lang tamyawon ang isa ka tawo nga nakatrabaho ko sa malawig nga tion sa ehekutibo, sa mga adlaw ko sa DTI kag sang damlag lamang sa administrasyon Aquino–Secretary Greg Domingo nga kaupod naton karon. [Pamalakpak]

Japanese Ambassador Ishikawa-san, bugal namon nga yari ka dire. [Pamalakpak]

Sa mga executive directors sang MBC kag MAP; Peter Perfecto sang MBC, kag Arnold Salvador sang MAP; sa iban pa nga miyembro sang liderato sang Makati Business Club kag sang MAP; friends, ladies, and gentlemen:

Maayo nga hapon sa inyo nga tanan, kag salamat nga yari kamo dire subong nga hapon.

Nahatagan ninyo ako ang bugal kag kabakud. Sa pagbanta ko ako ang ulihi nga humalambal sa sini nga serye, bangud siling ni Ramon , alphabetical kuno. Gani pagdumdom ko, puno na ang ballroom, pati na ang lamesa , nabatian na nila ang mga nakaligad nga speakers- rason nga wala pa guid sila makumbinse. Nalipay ako nga yari kamo nagahulat agud makumbinse,. [Tawanan, pamalakpak]

Malawig kag mabudlay ang akon pagpanumdom sa igapahayag ko subong nga hapon. Ini ang makabig nga homecoming man para sa akon. Nakatrabaho ko ang madamo sa inyo. Nagtrabaho kag nagpangabudlay ako sang nagpangalagad sa DTI, DOTC, bilang senador, congressman kag sang nagligad lamang bilang miyembro sang DILG. May hambalanon, isa sa pinakamabudlay amo ang balikan ang mga tawo nga kilala mo sang tuman. Ini ang rason nga may magamay ako nga pagpang-alang-alang sa pagpakigbahin sa inyo sini nga sesyon.

Apang ang nagsulod sa paminsaron ko amo ang realidad nga yari ako dire apisar nga kilala niyo na ako sa malawig nga tion, yari ako sa pagkamatuod bilang aplikante sa trabaho. Kag sa sini nga kaangtanan, nagapakighinun-anon ako sa inyo subong nga sesyon.

Ang inyo desisyon indi tuman ka lain sa desisyon nga guinahimu sang isa ka investor natuhoy sa Pilipinas. Ini man ang rason nga nagapatigayon kita karon sang investor’s forum. Nahibaluan ninyo ang tanan natuhoy sa Pilipinas. Naga-operar kamo dire sa pungsod. Dire kamo nagakita. Dire kamo nagapatigayon sang inyo trabaho , ang inyo propesyon kag ang inyo negosyo naga-operar sa pungsod. Kag karon, guinapakig-angutan ninyo ang mga nagahandum nga mangin masunod nga CEO sang inyo kumpaniya, kag para sa pungsod.

Kamo ang may papel sa sini nga hampang. Tanan kamo ang nag-invest dire. Ang inyo manggad, ang inyo investments, ang inyo kumpaniya, ang inyo stakeholders ang lunsay nakadepende sa inyo desisyon kag inyo pagapilion. Kag sa paggamit sang venture capital phrase, ang pungsod karon ang nakalampuwas na sa paggamit sang “diaper” padulong sa “short pants”.Kag ang palamangkutanon para sa aton nga isa ka nasyon, ” Paano kita makalampuwas naman sa paggamit sang short pants padulong sa long pants kag sin-o ang pinakamaayo nga tawo nga magadala sa aton sa sini nga transisyon.

Ang problema sa pag-ilis sang diaper padulong sa short pants ang tuman ka lain naguikan sa problema nga aton atubangon agud makasuksok sang long pants. Luyag naton nga makaupod man sa hampang sang mga higante nga tawo.

Madamo kita sang nabaton nga mga kadungganan kag pagkilala naguikan sa nagkalain-lain nga pamusod sang kalibutan. Kun inyo lantawon sa konteksto sa diin kita naga-operar, ang guinatawag anay nga Sick Man of Asia, daw kasubong nga kita mga may aro okon indi makasunod sa dalagan sang mga kaiping naton nga industriyalisado nga nasyon.Guintawag kita nga ” gang nga indi makatira sang diretso.” Guintawag kita nga ” mga tawo nga wala nagaisol sa oportunidad,” “Keystone Cops.”  Sa mas elegante nga bansag, Ang mga ekonomista nagtawag sa pungsod nga “event rich”– manggaran sa mga hitabo kaangay sang kudeta , paglupok sang bulkan, linog, tsunami, bagyo, kinagamo sa pulitika kag madamo pa.

Apang yari kita, anum ka tuig ang nakaligad. Ang anay guinbansagan Sick Man of Asia ang karon Asia’s Bright Star na. Indi lamang ini simple nga headline. Ini guinasuportahan sang nagkalain-lain nga assessments sang international agencies. Kag bisan sa aton kaugalingon, kun lantawon naton ang book of accounts, mahambal naton nga amat-amat na naton naangkon ang progreso.

Agud padayunon ang analohiya sang Sick Man of Asia, wala na kita karon sa emergency room, wala na sa ICU. Nakaguwa na kita sa ospital, kag yara na sa estado sang pagpaayo kag pagtuon halin sa paglakat padulong sa pag-jogging kag pagdalagan. Kag kun inyo lantawon ang iban pa nga mga assessments, ang vital signs sang pasyente ang nagaayo naman. Ang aton unemployment rate ang nagatapak sa 5.8 percent, pinakamanubo sa sulod sang 10 ka tuig. Ang average GDP sa nakaligad nga 6 ka tuig ang yara sa   6.2 porsyento. Nag-umwad naman kita sang 40 slots naguikan sa 87 padulong sa 47 base sa World Economic Forum, kag Global Competitiveness Index. Transparency International Corruption Perceptions Index–134 pakadto sa 95, kag iban pa. Aminado ako nga tuman kamo ka pamilyar sang sini nga impormasyon.

Ang ini nga outline sang akon mga guinhambal sarang ninyo makita sa amon website agud inyo malantaw ang mga datus nga guinasiling ko.

Apang ang pinaka-importante, ang numero sang out-of-school youths ang nagnubo naguikan sa 2.9 milyon padulong sa 1.2 milyon sang tuig 2015. Ang Self-rated hunger ang nagnubo naguikan sa 23.4 porsyento , malapit sa 1/4 sang aton populasyon padulong sa 11 porsyento , nga katumbas halos sang 1/10 sang aton populasyon.

Ang pamangkot, paano naton ini himuon? Wala ini natabo pinaagi lamang sa milagro. Wala ini natabo sa isa lamang ka pisok sang mata. Ini ang tingob naton nga guintrabaho agud ipahamtang ang maayo, matinlo, kag disente nga gobierno sang 2010. Kag ini nga gobierno, nagasandig sa matuod nga prinsipyo sang maayo nga pagdumala sang Daang Matuwid, ang naghatag kusog sa pribado nga sektor agud maangkon ini nga mga kadalag-an.

Padayon kita sa analohiya sang pasyente, paano naton ini nahimu? Sa pagkamatuod may yara sang mga upang sa mga sangay sang aton pungsod. Ang guinhimu naton amo ang pagkakas sini nga mga upang agud mapaguwa ang kaayuhan kag dinamismo ninyo, ang pribado nga sektor, agud nga kamo ang makapanguna sa pagdabong kag pag-umwad sang aton pungsod.

Ano ini nga mga upang? Una ang korapsyon. May tuman ka bakud nga polisiya batuk sa korapsyon nga guinplastar. Ang anay Ombudsman nga indi tuman ka anti-corruption ang napilitan nga mag-resign. Ang anay Chief Justice sang Korte Suprema nga nagbinutig sa iya SALN accounts ang napwersa man nga magbiya sa pwesto, Mga senador nga sa karon nagaatubang sang kaso kag nagahulat nga mahusgaran sa hukmanan. Mga kongresista, gobernador, kag madamo pa.

Luyag ko lamang nga ibasura sa sini nga punto nga may pinili ang aton hustisya. Bangud kun inyo lantawon sa mga records sang Ombudsman, subongman sa Sandiganbayan, wala sang   guinhungod nga tuyuon sa mga indi miyembro sang partido Liberal. Sa pagkamatuod, madamo sang miyembro sang Liberal Party nga nangin sentro sang kampanya sang gobierno karon batuk sa korapsyon. Wala sang lugar para sa korapsyon sa diin man sa pungsod nga nagatuyo nga mag-umwad kag luyag ang modernisasyon. Kag ini ang maayo nga sulundan, maayo nga polisiya sa aton plataporma.

Paano naton ini nahimu? Well, isa sa mga upang amo ang limitado nga resources okon manggad. Ang guinhimu naton amo ang pagdihon sang fiscal space, guinpadabong naton ang ekonomiya- guinapadabong ninyo ang ekonomiya, natigayon naton nga mapatin-ad ang ekonomiya bangud sa matinlo nga liderato sa ibabaw. Guinpa-ayo naton ang mga pagtinguha sa pagkolekta sang buhis. Nahibaluan ko nga may nagkalain-lain nga opinyon natuhoy sa nagapungko karon nga BIR commissioner, apang yari ang mga pamatuod: Naguikan sa 12.2 porsyento nga tax collection effort, nagsaka kita sang nagligad nga tuig sa 13.7 porsyento. Indi man ini tuman ka daku , apang ang 1.2 bilyunes pesos nga GDP , nga kapin sa 14 trilyunes pesos sa akon kalkulasyon ang katumbas sang 210 bilyunes pesos nga additional resources nga sa karon nagamit naton para sa social services, para sa inprastruktura kag iban pa nga kinahanglan sang aton pungsod. Agud nga ang 1.2 porsyento nga differential ang mabutang sa matinlo, ang maayo nga tax collecting effort ang nagresulta sa pag-angkon sang 260 bilyunes nga kolekyon sang buwis kada tuig kag karon guinagamit para sa kaayuhan .

May yara kita sang tuman ka ayo nga debt management rason nga ang guinabayaran nga interes nga nagakihad sang 25 porsyento sang aton pondo ang napanubo na karon sa 13 porsyento. Sa liwat, ang 12 percentage points sang 3 trilyunes pesos nga budget ang katumbas sang kapin 360 bilyunes pesos. Bangud sa maayo nga pangginobierno, kag bangud sa maayo nga pagpadalagan sang ekonomiya, napanubuan ang interes nga guinabayaran sa international kag domestic banks kag ang naggiya agud makatipon sang iban pa nga resources kag mapartenisir ini sa maayo nga paggasto. May mga sala nga prayoridad- ini amo ang isa pa sa mga upang . Sala nga prayoridad ang guinatutukan anay sang gobierno. Ano ang aton guinhimu? Nag-invest kita sa aton isahanon kag pinakadaku nga resource nga amo ang tawo. Ang aton pumuluyo amo ang nagahulag agud mapatin-ad ang aton ekonomiya kag sila sa pagkamatuod amo ang nagtuga sang dugang nga balor sa pagsulong sang aton ekonomiya. Gani nagpangapital kita sa aton pumuloyo. Paano naton ini guinhimu? Sa edukasyon, guinsolusyunan ang kakulangan sang hulot- klasehan, manunudlo, libro , lamesa kag bangko.

Bilang katalogo sa mga butang nga ini sa pagtakop sini nga tuig makatindog na“ ang 184 mil ka mga hulot klasehan sa palibot sang pungsod.Ini ang matuod. Kada isa sa mga ini ang naka-geotagged, kada isa sa mga classroom nga ini ang pagagamiton. Kadamuan sa mga ini ang karon guinagamit na sang aton mga kabataan agud makatuon sang ila leksyon sa eskwelahan. Tuyo naton mag empleyo sang 274 mil ka manunudlo. Sa pagsugod sang sini nga tuig, 214 mil na ka manunudlo ang guin-hire sa serbisyo. Aton paminsaron nga kun diin man sa inyo kumpaniya ang mag-empleyo sang amo sini ka damo nga tawo sa sulod sang lima ka tuig. Ini pat-ud ang magatuga sang transpormasyon sa inyo organisasyon agud magtudlo sang leksyon nga kinahanglan sang mga kabataan agud mangin produktibo nga miyembro sang aton ekonomiya.

Nagpangapital man kita sa physical infrastructure kag sa pagpabakud pa sang pungsod. Nadumduman ko sang 2009,2010 ,ang kabug-usan nga capital expenditure outlay sang gobierno ang kapin sa 170 bilyunes pesos. Sang nagligad nga tuig 2015 , ini ang nagtapak sa 580 bilyunes pesos-times three. Sa subong nga tuig 2016, ini ang naglab-ot na sa 800 bilyunes pesos-times five. Ang tanan nga ini natigayon nga wala sang pagsaka sa utang bilang porsyento sang ekonomiya. Natigayon nga wala guinpataasan ang interest rate bilang porsyento sang aton kabug-usan nga budget. Ang pagsara sa mga buho, pagtuga sang fiscal space , maayo nga pagdumala sa gobierno kag ekonomiya ang naghimu sini nga fiscal space sa diin mahimu naton ipalapta ini nga mga resources sa mga lugar nga sarang makahatag sang daku nga balor okon kita para sa aton pungsod. Kag ini ang para sa aton pumuloyo subongman sa physical infrastructure.

Ini tanan ang halimbawa sang guinhinalaan sang nakaligad nga lima ka tuig. Kag ang rason kun ngaa guinahambal ko ini sa inyo bangud indi kaangay sang iban nga kandidato, isahanon lamang ako nga kandidato nga nagahambal sini okon nagatindog sa plataporma sang continuity. Ipadayon. Sa nakaandan, tagsa ka tion sang eleksyon ang guinahambal, islan! kakason! pahalinon! Wala ako makahibalo sang translation sini sa Ingles gani mabudlay. Remove! Kag para sa aton mga dumuluong nga bisita,Kick them out , kag kun ano pa, tama? Apang kita sa Daang Matuwid nagadalagan sa plataporma sang continuity, sang pagpadayon.” Gani importante nga ikaw kag ako nakaintindi kun sa diin kita naguikan,kun paano kita nakalab-ot sa kun diin kita subong. Bangud ini ang aton guinapatihan. Ini amo ang aton ulupod nga guintrabahuan sa nakaligad nga lima ka tuig, kag ini amo ang aton guinhandum. Ini amo ang mga prinsipyo nga guinahandum naton nga ipadayon.

Apang indi pa ini ang kabug-usan. Ang palamangkutanon sa inyo pinsar karon “Okay, Mar, guinhambal mo sa amon,diapers padulong sa short pants,paano kita makaabot sa long pants?”

Amo ini ang aton pagahimuon. Himuon naton ini pinaagi sa pagpadayon sang pag-umwad sang ekonomiya. Padayunon naton ang pagtin-ad sang ekonomiya base sa tatlo ka pondasyon:Una amo ang sa manufacturing. Manufacturing ang nagabug-os sa kapin 30 porsyento sang aton GDP. Nagapati ako nga kinahanglan naton ini nga padakuon pinaagi sa pagganyat sang dekalidad nga trabaho nga karon nagapangita sang mas maayo nga lugar ikumparar sa kun sa diin kita subong.

Sang nagligad nga adlaw lamang, yara ako sa isa ka paktorya sa Porac Pampanga nga SuperL nga may 10,000 ka mga empleyado. Bag-o lamang sila nagkadto dire sa aton. Nakita nila ang halimbawa sang isa sa mga kumpaniya nga pamilyar sa akon bangud ako kag si Greg , sang upod pa kami sa BOI, naimbitahan namon sila ,Luen Thai, nga may kapin 60,000 ka empleyado. Gani ini nga kumpaniya nga kakumpetensiya nila sa China,nakita ang tikang ni Luen Thai. Nag-imbestigar ang mga ini, nagkadto sa pungsod apat ka tuig na ang nagligad. Karon, 10,000 na ang ila empleyado. Ang bulanan nga kantidad, ang bulanan nga kwarta nga nagakadto sa lokal nga komunidad sang Porac ang nagalab-ot sa 150 milyunes pesos.

Ang akon punto, nahimu na naton ini sadto, mahimu ta ini liwat. Makapangita ang mga kumpaniya sang maabi-abihon nga klima para sa ila. Malipayon sila nga yari sila dire, kag sa pagkamatuod naga-agda pa sang ila suppliers nga magkadto kag updan kita dire.

Daw imposible pamatian ang minilyon ka trabaho-apang indi ini mabudlay. Ang guinatos ka kumpaniya nga may linibo ka empleyado nagakahulugan sang minilyon nga trabaho. Sa akon paglantaw mahupos lamang ini malab-ot kun magpabilin kita sa aton naumpisahan , padayunon naton ini.

Turismo. Sa pinakaulihi nga istatistika sang aton turismo, kapin sa 5.2, 5.4 milyon ka turista ang nagbisita sa pungsod. Nagapati kita nga madoble naton ini sa 12 milyun ka turista sa masunod nga anum ka tuig. Ang plano nga guintingob ni Sec. Mon Jimenez ang nagakinahanglan sang kapin 65 bilyunes pesos nga capital expenditures sang pribado nga sektor para sa mga hotel, restaurant, kag iban pa , sa diin kinahanglan lamang sang gobierno nga ipadayon ang paggasto sini sa inprastruktura agud nga ang mga dalanon, pier, airports, kag iban pa nga importante nga inprastruktura nga makabulig sa pumuluyo sa bug-os nga pungsod ang mabutang man sa lugar.

Sa katapusan, sa agrikultura. Ang agrikultura amo ang pinakadaku nga elepante sa hulot. Nahibaluan naton ini tanan kag nakabenepisyo kita tanan naguikan sa mga produkto sa agrikultura. Apang, ang agrikultura amo ang isa sa mga lugar nga pinaka-imol sa bug-os nga pungsod.

Ano ang sekreto sa agrikultura? Paano naton buhion ang agrikultura? Magahambal ako sang magamay lamang sa porsyon nga kun paano, apang sa nakaandan, padabungon naton ini nga ekonomiya pinaagi sa pagtutok sa tatlo ka areas. Pasangkaron naton ang bag-o nga kuluhaan sang economic activity. Buhion naton kag hatagan kusog ang mga low-growth sources, kaangay sang agrikultura; ang anay low-growth ang sarang naton mahatagan sang kabuhi sa masunod nga pamaagi.

Ang importante amo nga kun paano naton ini pagahimuon. May lima ka elemento nga tuman ka athag sa akon panumduman. Una, kinahanglan naton padayunon ang pag-invest sa aton human capital. Ang pamaagi kun paano naton ini himuon matapos magpangapital sa physical gaps kag kakulangan – sa mga hulot-klasehan, sa manunudlo, kag madamo pa -kinahanglan naton karon nga magsaka sa value chain. Kinahanglan na naton karon nga paumwaron ang kalidad sang aton edukasyon. Nga maga-require sang training, maga-require sang madamo nga scholarship sa mga manunudlo agud makakuha sila sang masteral nga maga-obligar sa kabug-usan nga sektor, ang aton sektor sang edukasyon nga magtuon sang panibag-o nga pamaagi sa pagtudlo sang daan nga leksyon. Kag isa sa mga pinaka-importante nga elemento dire amo ang pagsulod sang internet. May pangkalibutanon nga pagtuon nga nagasiling sang 2009 kag liwat guin-ebalwar sang 2012 nga sa tagsa ka 10 ka porsyento nga internet penetration sa pigado kag middle-level nga pungsod nga amo kita- paumwaron sini ang GDP growth sang kapin 1.4 porsyento pinaagi lang sa paghatag sang access.

Ang Internet access karon ang kaangay man sang aton road access sang nagligad. ang dalan amo ang nagakonekta sa malayo nga komunidad sa iban nga pamusod sang pungsod kag kalibutan, kag karon amo ini ang pagahimuon sang Internet connectivity. Gani maga-invest kita, ang gobierno kon kinahanglan.Pagakaayuhon naton ang mga lugar sa diin dapat ipahamtang ang internet access agud nga ang tagsa ka eskwelahan sa palibot sang pungsod , ang tanan nga guinatindugan sang eskwelahan sa Pilipinas ang konektado na sa internet agud nga ang ini nga komunidad, ang tanan nga kabataan ang mangin kabahin sang kalibutan nga nahibaluan naton karon. [Pamalakpak]

Tuman ka importante ang pag-invest sa human capital kag pagpaumwad sa kalidad sang edukasyon. Isa sa mga nagapanguna nga programa nga pagahimuon naton amo ang paghatag sang scholarship -Ramon, mangin malipayon ka siguro nga mabatian ini -magahatag kita sang scholarship nga syen mil pesos (100,000) sa tanan nga valedictorian sang mga high schools sa palibot sang pungsod. Kapin ini sila sa singko mil (5,000) [pamalakpak]. May kapin sa 5,200 senior high schools . Kada isa sa mga ini ang magaangkon sang valedictorian. Ini amo ang pinakamaayo kag pinakamaalam sa depinisyon sang mga prinsipyo,kag sistema sang eskwelahan sa amo nga mga duog. Gani ang tanan nga valedictorians ang makakuha sang scholarship nga tubtob sa 100 mil pesos apang indi ini cash grant. Sa simple nga pulong, kun makasulod sila sa La Salle, okon Ateneo,UP, okon sa iban man nga eskwelahan, ang ila kaimulon indi mangin limitasyon sa sahi kag kalidad sang edukasyon nga sarang nila maangkon. Amo ini ang aton pagahimuon. [Pamalakpak]

Simple lamang ini. Ang 5,000 ka valedictorians kag 100 mil pesos ang katumbas sang 600 milyunes pesos kada tuig, times four years magahatag kita sa ila sang guinatos ka pesoa , tubtob nga magpabilin sila sa eskwelahan, indi na ini magsobra sa 2.4 bilyunes pesos. Yari kita, nagaistorya sa indi magsobra sa 2.4 bilyunes pesos nga daw masarangan guid. Inyo tandaan nga sang nagligad lamang sang ang bilyunes pesos ang tuman pa ka budlay para sa aton bangud wala sang fiscal space. Apang ini amo ang aton pagabuhaton para sa aton kabataan. Pagasiguruhon naton nga wala sang bisan isa sa ila ang limitado. Kun sila ang pinakamaayo kag pinakamaalam nga Pilipino nga mahimu naton karon,indi mangin limitado ang ila malab-utan.

Indi lamang ini tanan: Ang top 10 percent-indi top 10 sa numero kundi top 10 percent sang graduating class okon kapin 1.1 milyon ka seniors sa high school ang maga-gradwar. Katumbas sila sang kapin 100 mil ka kabataan. Ang 100 mil ka kabataan nga ini ang makabaton sang kantidad kaangay sang guinahatag karon sang GASTPE , kapin sa 10 mil pesos ang igahatag sa kada isa agud makabutho sa maayo nga kolehiyo , agud nga sa liwat ang ila kaimulon ang indi magbutang sang limitasyon sa kun ano nga edukasyon ang maangkon nila kag kun ano ang magahulat nga buasdamlag sa ila sa palaabuton.

Sa kabug-usan, ini ang aton pagabuhaton sa pagpadayon sa pagpangapital sa aton pumuluyo. Sa mga kabataan mismo, agud makaangkon ang mga ini sang access, sa mga manunudlo, agud sila man ang makatudlo sang mas maayo; ang mga yara sa eskwelahan , ang mga inprastruktura , physical infrastructure, kaangang sang internet agud mangin mas konektado sila sa bug-os nga kalibutan.

Masunod nga area: Enerhiya. Kun aton istoryahan ang enerhiya, sa masami ang una nga nagaguwa sa bibig sang tawo amo ang mga tinaga nga ini” ikaduha sa pinakamahal sa Asya kasunod sang Hapon.” Matuod man ina. Apang wala sini guinahambal ang matuod nga istorya sang enerhiya . May daku nga potensyal sa enerhiya samtang kita nagahulag sa transisyon sang aton pungsod naguikan sa mahigku nga enerhiya padulong sa matinlo nga enerhiya. Sa karon, halos katunga sang kumbinasyon sang enerhiya ang mahigko. Ini amo ang langis, kag ang coal. Kapin sa 50 porsyento ang mahigko. Ang nabilin nga 50 posyento amo ang geothermal, hydro kag renewable energy.

Sa liwat, importante nga makita ini nga konteksto, kun basehan ang maragtas , ang pinaka-importante nga parametro amo ang bili sang produkto, kag ang pinakabarato amo ang coal nga kapin 3.80 ang presyo kada kilowatt hour. Ang tagsa ka teknolohiya ang mas nagamahal. Apang karon bangud sa kasugtanan sa Paris, tinutuyo ko nga makuha ang Paris concessions agud nga ang manggaranon nga pungsod nga ini nga nagpahigko sa hangin ang makasugod sa ila promisa nga paghatag sang suporta sa pungsod kaangay sa aton nga luyag nga makapalayo na sa mahigko nga enerhiya kaangay sang coal kag makausar sang renewable. Mas madamo nga CNG, madamo nga hydro, madamo nga geo, kag madamo nga renewable energies. Ini magatuga sang trabaho, nga magahatag sang oportunidad, kag magaresulta sang mas maayo nga klima para sa tanan sa palaabuton. [Pamalakpak]

Para sa Manilenyos nga yari dire, sa simple nga pulong: Kapin sa 5,300 ka city buses ang nagabiyahe sa rota sang Metro Manila kada adlaw. Tanan sa ila ang diesel. Isa sa mga nagapanguna nga tikang nga akon pagahimuon amo ang pagmando nga sa guintalana nga tion, sa sulod sang isa, duha, kag indi magsobra sa 3 ka tuig, tanan sila ang magabalhin sa paggamit sanh CNG agud makaangkon sang matinlo nga transportasyon, nga amo dapat sa Metro Manila. [Pamalakpak]

Sa akon pagtan-aw , importante nga mahuna-huna ninyo nga wala sang “one size fits all” nga solusyon. Ang Metro Manila , bangud urban kag tuman ka gutok ang nagaangkon sang mas mahigko nga hangin ikumparar sa guwa sang Metro Manila. Ang CNG , bilang bus , lunsay para sa CAPEX , ang mas mahal ikumparar sa regular. Gani sa akon pagpati, ang kinahanglan naton himuon amo ang eksakto nga transisyon, ang pagpasunod sang tikang para sa matinlo nga transportasyon samtang kita ang nagapanakayon, bangud ngaa kinahanglan nga pabudlayan ang nagapuyo sa Romblon sa mandatu nga paggamit sang CNG nga bus kun sa karon wala na sang mahigko nga polusyon sa hangin mga problema sa Romblon? Ini lamang ang luyag ko ihambal. Gani amo ini ang dapat naton himuon :phase by phase sa mga highly urbanized nga syudad antes magdiretso sa iban nga parte sang Pilipinas. Amo ini ang aton pagahimuon dire sa Metro Manila.

Namensyunar ang Metro Manila, sa liwat : ini nga mga bus, mas omenus 5,300 ka mga bus nga nagadalagan sa NCR, tanan may yara sang nagkalain-lain nga prangkisa. tanan lain-lain ang tag-iya. Tanan may nagkalain-lain nga sistema sang kompensasyon, kag nagakontribwer sang daku nga bahin sa trapiko nga may yara kita sa NCR. Gani isa sa mga bagay nga pagahimuon naton amo nga magpadulong sa Kongreso. Ako nagapati nga indi ini solemente nga mahimu sa mando lamang sang ehekutibo. Nagapadulong kita sa kongreso kag maayo ang pagtamdanay, ako nagapati nga mahimu ko ini sa malip-ot lamang nga tion.

Kag ang tanan nga prangkisa ang mabuhinan agud makaangkon liwat sang depasahero nga bus sa kada rota agud nga ang mga bus nga ini ang indi magkumpetensya sa isa kag isa kag sa ila kumpetisyon , ang pag-agaway sang linya, pagkarera sa highway para sa masunod nga sumalakay. [Pamalakpak]

Samtang , sa kumpensasyon sang mga driver. Ang driver sa karon ang guinabayaran sang pasahero rason nga kinahanglan nila magkarera agud makakuha sang pasahero. Buot ko silingon, indi ko hungod nga magtapik sa likod sang mga ekonomista, apang sa matuod lang, ang kada buhat karon nagasunod sa guinatawag incentive system, amo ini ang guinahambal sang mga ekonomista, tama? Apang kun paano mo trataron ang isa ka tawo, amo man ini ang mangin akto niya. Gani kun ang driver mabayaran sang fixed na nga sweldo , pila man ka bilog ang iya pasahero, magapabilin guihapon siya sa linya, tama? Kag indi magpang-agaw sang linya sang iban kag indi magtuga sang trapiko samtang ini ang nagapanakayon agud makapangita sang palangitan-an para sa kaugalingon.

Amo ini ang aton pagahimuon sa enerhiya kag indi amo ang pagabuhaton ta sa trapiko dire sa Metro Manila.

Countryside development: nahambal ko na ang pila sini sa agrikultura, isa kag katluan sang populasyon sang pungsod ang nagasalig dire.tuguti ako sa pagpatpat sa inyo sang mga datus dire, apang tuguti man ako nga mag-istorya sang tuman ka simple. Yara ako sa Benguet , isa okon duha ka semana na ang nagligad kag nasumalang namon ang isa ka manugtanum sang sayote. Sayote farmer, pila ang imo guinakita naguikan sa imo sayote? Tres tubtob 4 pesos sa kada kilo. Ang kaangay nga sayotre ang nangin 6 pesos ang kilo sa La Trinidad, Benguet. Amo ini ang sistema sang baklanay sa lugar. Pag-abot sa Baguio central market nangn 12 pesos na ang kilo. Ini ang yara na sa punta sang Session Road. Sa pag-abot sa Balintawak kag Manila ini ang balor 50 pesos na kada kilo. Tanan kita sa syudad ang nagabayad sang 50 pesos kada kilo para sa sayote. Apang ini nga mangunguma ang nagakita lamang sang 4 pesos sa kada kilo sang iya sayote.

Ini ang rason kun ngaa imol ang aton mga mangunguma: bangud ang 46 pesos nga differential ang indi nila kahimuan. Sa sini nga kaangtanan, paano naton mabuligan ang aton mangunguma nga makalampuwas husto lang sa pagkaon nga pagpangabuhi, hand-to-mouth existence, padulong sa sitwasyon kun sa diin sarang nila magkabuhi sang maalwan , may yara sang eksakto nga kita   kag makatipon sang kwarta agud planuhan ang buasdamlag? Simple: Kinahanglan naton nga padakuan ang ila kita. Apang indi ini ang istorya. Ang istorya amo nga kun papaano?

Indi naton ini mahimu pinaagi sa subsidiya, bangud ang subsidiya ang magatuga lamang sang lain nga sahi sang problema. Ang pagahimuon naton amo nga hatagan sila sang buliig nga mapataasan ang ila suplay kag demand sa iskala. Bangud aminado kita nga sa pangabuhi subong sa kalibutan, kun wala sang iskala okon timbangan, indi ka maka-kumpetensya. Ini ang guinatawag nga scale, scale economies, ini amo ang nagahatag sa imo sang kinaadman sa pagnegosyar ,ini ang nagahatag sa imo sang kinaadman nga magpangindi sa manubo nga presyo. Ini amo ang nagahatag sa imo sang kinaadman nga magnegosyar para sa capital agud ma-invest mo ini sa imo ulumhan, ma-invest mo ini sa post-service facilities, ma- invest sa imo warehouses, sa imo chillers, sa trucking, kag madamo pa, makakita ikaw para sa maalwan nga pangabuhi sa diin mabutangan sang pagkaon ang tanan mo nga pinggan dire sa syudad. Amo ini ang pagahimuon nayon sa sektor sang agrikultura.

Panumduma ang 30 milyon ka Pilipino sa kaprobinsyahan nga sa karon mahimu nagaantos lamang sa isa ka hungit sang pagkaon sa baba, kun tanan sa ila okon dako nga porsyon sa ila ang makabaton sang bulig agud mangin produktibo nga income generating members sang aton ekonomiya, panumduman ang pag-umwad sa kaprobinsyahanan, nga magatuga sang demand kag mas masangkad nga pag-umwad sang ekonomiya. Kag ini ang magadugang sang panibag-o nga isa kag tunga nga percentage points sa aton GDP samtang kita ang nagasulong sa pagpaumwad sang aton ekonomiya sa palaabuton. Amo ini ang aton pagabuhaton sa kaprobinsyahanan .

May yara pa ako sang duha –tatlo ka panid. Ok lang bala? Pagkatapos ini mahimu na kita mag-angkon sang 20 minutos nga Q and A.

Iban pa nga upang: Inprastruktura. Tanan kita pamilyar sa mga upang kag problema sa inprastruktura. Kinahanglan naton nga magpangapital pa. wala sang kabaylo para dire. Ang demand para sa inprastruktura ang direkta nga guina-angot sa pagdabong sang ekonomiya.

Natandaan ko pa sang ako DTI, Greg, samtang guina-trabaho naton ang car manufacturing plan–60,000 ka units kada tuig, vehicle sales. Maayo ato nga tuig para sa industriya sang salakyan. Sa subong nga tuig , 300,000 ka unit. Ang mga kalye wala nagalapad labi na sa mga urban areas. Gani, ang isahanon nga pamaagi sa pagpabakod sang kapasidad amo ang pagtukod sang second level kag third level. Amo ini ang aton pagatrabahuon.

Napaslaw bala kamo? Huo, may yara sang pila ka mga kapaslawan. Apang aminado kamo, luyag ko lang ihambal nga, madamo sang solusyon nga nakaplastar na, kag handa nga trabahuon. Ang NLEX-SLEX Connectors ang guinatukod na. ini magadugang sang panibag-o nga 14 lanes north-south radial sa palibot sang NCR. Bahin sini ang paga-ubrahon sa pagtakop sang sini nga tuig, kag dalayon nga makumpleto sa katapusan sang masunod nga tuig. Gani ini ang mga guinatrabaho na .

Isa pa sa importante amo ang pagtukod sang bag-o nga airport. Nahibaluan ko nga madamo sa inyo ang luyag mangin kumbinyenti sa pag-angkon sang NAIA malapit lang sa inyo. Apang ini ang tandaan: Take Charles de Gualle, take Chek Lap Kok, take Narita–kinahanglan nga may paghulag sa syudad .

Tandai nga ang una nga airport, tanan kamo ang bata pa agud makadumdom sini, kag ako lamang ang nakahibalo bangud guinsugid sa akon ni Jaime ang istorya naguikan sa history books. [Tawanan] Ang labing-una nga runway amo ang Ayala Avenue. Di bala? Gani, guinkakas naton ang airport sa halo sulod sang syudad padulong sa   halos punta nga syudad sang Parañaque. Karon kinahanglan na naman naton ini nga halinon. Nagadamo kita. Karon yara na ang populayon ta sa 100 milyun. Kita isa ka pungsod nga guinatangla bilang Bright Star in Asia. Gani kinahanglan man naton nga magtikang pasaka pa.

Ano ang kinalain? NAIA–440 ektariyas lamang. Intersecting runways–0624, amo ini ang mahaba nga runway kag ang isa nga nagadirekta sa may Baclaran ang 1331. Kun kamo ang nagagamit sang isa, indi dapat gamiton ang isa. Sa diretso nga istorya, may limitasyon sa sarang matugyan nga serbisyo sang NAIA.

Maubra bala naton ini guilayon? Indi. Apang isa sa mga una naton nga himuon amo nga suguran ang high -speed rail–indi commuter line kun high-speed rail nga kaangay sang high-speed train nga magadala sa imo halin Chek Lap Kok padulong Tsing Yi– sa akon paglantaw ini amo ang first stop- kag masunod ang Kowloon kag Hong Kong island. [Pamalakpak]

High-speed rail–kinahanglan naton ini himuon bangud wala sang bag-o nga airport, wala sang bag-o nga lokasyon kun wala sang high-speed rail system. Kadungan sini amo ang pagpahamtang sang elevated highway agud mabiyahe naton ang 90 kilometros mas omenus halin sa central business district NCR padulong sa Clark sa pinakamadasig nga oras. Ang aton target, 35 minutos kaangay sa Hongkong.  [Pamalakpak]

Wala ako makahibalo kun ang pagpamalakpak halin lamang sa amon pamilya okon indi…[laughter] apang samtang yari kita dire, ngaa Clark ?Ang Clark nagalab-ot sa 2,000 ektariyas. Ang NAIA , 440 ektariyas. Indi na dapat palibugan pa.Sa Clark makaangkon kita sang tatlo ka parallel runways, sa diin sa NAIA, limitado lamang kita sa configuration nga naga-eksister na sa NAIA. Number 2, kag ini ang pinakamaayo nga parte, para sa mga wala maka-figure sa 440 ektariyas, 4.4 million square meters, kag ini ang 100,000 pesos kada metriko kwadrado. Ang ulihi nga bidding para sa FTI terminal amo ang guinatos-gatos ka libo .Ang akon punto, ang 100 mil pesos kada metriko kwadrado, kapin sa 2 mil dolyares kada metriko kwadrado , 4 million metriko kwadrado , katumbas sang 8 bilyunes dolyares–mabayaran na sini ang kabug-usan nga buluhaton. Magastuhan na sini ang kabug-usan nga kaumwaran kag   pagdabong sang ekonomiya. . [Pamalakpak]

Apang kun mapilian nga presidente, indi ko ini tanan paggastuhon. Indi ako amo sini. Madamo nga beses ko ini nga guinpaminsar. Ang 440 ektariyas nga central business district kinahanglan nga indi dapat mangin available sa merkado sa isa lamang ka huyop bangud maganubo lamang ang presyo sini. Ang plano ko nga himuon , sa liwat amo nga magkadto sa kongreso kag ihambal nga kada presidente sarang lamang magbaligya asng porsyon sang 440 para sa mga mayor nga katuyuan para sa pungsod agud mangin pugaran ini para sa nagadabong naton nga ekonomiya naguikan sa kun ano ini karon padulong sa long pants. Amo ini ang plano ta nga himuon sa sini nga asset naguikan sa kun ano ini central business district. [Pamalakpak]

Pinakaulihi nga bagay, pinakaulihi nga sahi sang upang nga magapaguwa sang enehiya sang pribado nga sektor sa aton ekonomiya: judicial system. Indi madamo ang guinhinalaan natuhoy sa judicial system. Tuguti ako nga maghambal sa inyo ang duha ka mga kamatuoran. Ang una amo ini. Ang ulihi nga pagtuon nga akon nabasa nagapakita nga kapin duha tubtob 3 trilyunes pesos nga balor sang assets ang nakatago para sa pag-isip. Indi mahimu gamiton sa transaksyon. Indi mahimu ipasalig. Indi ini sila mahimu bandugon- wala sang dapat himuon dire bangud ini ang nakatago para sa litigasyon. Mahimu nga ang isa ka grupo okon ang isa pa luyag nga mabutang ini sa litigasyon. Apang dumduma ang mangin potensyal sini sa aton ekonomiya nga wala magamit, wala mapanagtag, gani may yara sang daku nga upang. May yara sang daku nga potensyal sa pagbukas sini nga mga assets nga nakahigot sa litigasyon. Kag ini amo ang nagaangut sa masunod nga punto.

Ang masunod nga punto amo ini- ang masunod nga presidente, kag mahimu ini isa sa mga pinaka-importante nga rason kun ngaa kinahanglan naton mangin mahangay sa aton pagpili- ang masunod nga presidentre amo ang maga-appoint sang napulo ka Supreme Court justices. Ang sala nga pagpili mahimu magkahulugan sang pagputi sang itom kag pag-itom sang puti okon pula nga mangin asul kag ang asul nga mangin pula. Ini bangud mahimu sila maka- interpretar. Napulo ka Supreme Court justices. Ini ang rason kun ngaa kinahanglan naton mangin tuman ka hangay, pagabag-uhon sini ang kabug-usan nga karakter sang layi kag pagsulundan sa idalum kun sa diin nagakabuhi kita bilang sosyodad, kag sa idalum kun sa diin kita magatukod sang aton negosyo bilang ekonomiya .

Sa akon paglantaw, ini isa sa mga lugar nga kinahanglan hatagan pagtamod. Nagsugod kita sa paghimu sini pinaagi sa padayon nga pagtilaw. Isa ini sa aton mga katuyuan. Sang nagliligad nga inadlaw- Holy Week–wala ko ini matapos bangud sa masami natutulugan ako-May nakita ako nga pelikula (isa ka dokumentaryo)–sa sulod lamang sang pila ka semana okon binulan,natigayon nila ang kabug-usan nga litigasyon.

Ang punto dire, indi ka magkuha sang abogado kun indi man lang siya makaatubang sa hearing bangud para sa pigado, justice delayed is really justice denied. Wala sila sang kwarta agud padayon nga magbayad sa abogado nga magarepresentar sa ila sa korte. Wala sila sang resources nga makasustenir sa malawig kag mahinay nga proseso legal. Gani ang wala untat nga mga hearing sa kaso amo ang aton intensyon. Guinsuguran na naton ini. Guinsunod naton ini sa Ecozone Sytem. Guinatawag namon ini nga Justice Ecozone. Ang guinhimu namon amo nga guinkompleto ang tanan nga importante nga elemento: ang Public Attorney’s Office, ang Prosecutor, ang mga huwes, clerks, kag iban pa , lakip na ang E-warrant, E-subpoena, –ini ang guinahimu na karon sa Quezon City. Pagahimuon ko ini sa bug-os nga pungsod. guin-umpisahan na namon ini sang ako ang namuno sa DILG kaupod si Secretary Leila de Lima kag Chief Justice Sereno sa diin guinhambal namon nga “ mag-angkon kita sang lugar kun sa diin ang tanan nagahulag, sa diin madasig ang hustisya, epektibo, episyente. Agud nga ang tawo ang makakuha sang hustisya. Kumpletuhon naton ang tanan nga elemento agud maangkon ang hustisya.” Amo ini ang guinhimu namon sa Quezon City.Amo ini ang pagahimuon ta para sa bug-os nga pungsod. [Pamalakpak] Sa sini nga pamaagi makaangkon kita sang makabuluhan nga hustisya sa tagsa ka pamusod sang pungsod.

Ano ang sarang ninyo lauman sa istilo sang aton mangin pangginobierno? amo ini ang pila sa mga butang nga pagahimuon naton kag kun paano naton ini pagabuhaton.

sa akon paglantaw tuman ka importante nga balikan naton ang aton malawig nga relasyon. Kilalaa ninyo ako. Malawig ang aton relasyon, madamo ang nangin interaksyon, madamo na nga pag-updanay. Indi man sa tanan nga oras nagkasugot kita. May mga tion sa diin ang akon kaugalingon nga desisyon ang kontra kag nakaapekto sa isa sa inyo miyembro.

kaangay na lamang sini, bilang senador anay, guin-imbestigahan ko ang pre-need scam. Padayon ko nga guinapanindugan nga isa ini ka scam. Guinatos ka libo ka tawo ang nadulaan sang ila tinipon sa pagpati nga guinbutang naton dire ang ila kwarta, agud magamit sa tion nga kinahanglan sang ila kabataan pang-matrikula-Apang ano ang natabo? Nadula lamang ang kwarta.

Cheaper medicines law: nakita ko sa iban nga pungsod, nga bangud sa kompetisyon okon pag-intra ang gobierno, ang presyo sang bulong ang nagbarato. Gani guinsulong ko ini. Mahimu nga may isa okon duha ka miyembro nga indi malipayon.

Passenger bill of rights, para sa tanan sa inyo, kun kamo magbiyahe, lauman ang ordinaryo nga sistema sang pagnegosyo, nga kun maulihi ang imo flight okon nabungguan ka, ikaw ang pagabayaran. Ngaa yara ina sa imo kun magbiyahe sa abroad apang indi available sa imo kun ikaw nagabiyahe sa pungod.

Guindala ko ini nga mga palaanggiran agud ihambal nga may ara kita sang mga wala pag-intindihanay. Apang tuguti ako maghambal, kag sa akon pagpati nahibaluan mo ini sa imo taguipusuon, wala ini nangin personal para sa akon, kag labaw sa tanan indi personal batuk sa imo. Sa masami, para ini sa kaayuhan ang tanan. Sa masami kun ano ang guinapanumdom ko amo ang eksakto. Amo ini ang inyo lauman naguikan kay Mar Roxas. [Pamalakpak]

Nagapati ako nga ang gobierno, makasarang, nagahulag. Ang gobierno amo ang imo kadampig agud mabuligan ka nga mag-umwad, mabuligan ka nga mangin produktibo kag madinalag-on. Bangud ang imo kadalag-an, kadalag-an man ang aton ekonomiya, kadalag-an ini sang aton katawhan. Trabaho, kita, pangabuy-anan amo ang punto sini tanan, agud nga ang tawo magakabuhi nga may kadungganan, may dignidad. May yara sila sang trabaho. May kasiguruhan. Makahibalo sila magplano. Mga bagay nga mahimu guinapabay-an lang sang tanan sa aton dire ang wala mahatag sa 90 porsyento sang aton pumuluyo okon masobra pa.Kag amo ini ang luyag ta nga himuon. Gusto naton nga makatukod sang sosyodad agud nga sa kamatuoran, indi lamang para sa ekonomiya, indi lamang sa business sector kundi para sa kabug-usan nga pumuluyo, sa bug-os naton nga sosyodad agud nga magdabong, mag-umwad, agud magtukod sang maayo, produktibo kag mabinungahon nga kabuhi.

Guina-agda ko kamo, guina-agda ko kamo tanan nga mag-upod sa akon sa sini nga lihuk, nga mag-upod sa akon sa sini nga pagpanakayon. Halin sa short pants padulong sa long pants, kag samtang guinadala naton ang pungsod sa modernisasyon , [applause] sa maturity, kag mas daku nga oportunidad para sa tanan.

Madamo nga salamat kag maayong hapon sa inyo tanan. [Pamalakpak]

_____________________________

Read as delivered